Ağasar: Çepni Kültürünün Yaşayan Efsanesi – Tarihi, Anlamı ve Kültürü

Karadeniz’in hırçın dalgaları ile sisli yaylaları arasında, zamanın kendine has bir ritimle aktığı, renklerin en canlı, kemençenin en gür olduğu yerdir Ağasar. Coğrafi olarak Şalpazarı, kültürel olarak ise koca bir Oğuz mirasıdır.

Gündelik dilde bir yer adı gibi duran, ancak içine girildiğinde derin bir tarih ve sosyoloji barındıran Ağasar; Trabzon’un Şalpazarı ilçesini ve bu ilçenin köylerini kapsayan vadinin, aynı zamanda burada yaşayan Çepni Türklerinin ortak adıdır. Peki, Ağasar ne demektir, kökeni nereye uzanır ve bu kültürü eşsiz kılan nedir?

Ağasar.org olarak, bu kadim mirasın kapılarını sizler için aralıyoruz.

Ağasar Kelimesinin Kökeni ve Anlamı

Ağasar adının nereden geldiği konusunda tarihsel belgeler ve kültürel yaklaşımlar bize iki farklı pencere açar. Her iki yaklaşım da bölgenin karakterini yansıtması açısından değerlidir.

1. Tarihsel Belge: "Akhisar"dan Dönüşüm

Osmanlı Tahrir Defterleri ve tarihsel vesikalar incelendiğinde, bölgenin adı "Akhisar Deresi" veya "Akhisar Nahiyesi" olarak geçmektedir. Bölgede (muhtemelen Görele-Şalpazarı sınırında) bulunan ve "Ak-Hisar" (Beyaz Kale) olarak anılan eski bir yapıdan ismini aldığı düşünülmektedir. Türkçenin konuşma dilindeki akıcılığı içinde "k" ve "h" seslerinin zamanla yumuşayıp düşmesiyle Akhisar, halk ağzında Ağasar'a dönüşmüştür.

2. Kültürel Yorum: "Ağmak" ve Yükselmek

Dil, içinde yaşadığı coğrafyadan bağımsız değildir. Bölgenin sarp yapısı, vadiden tepelere doğru dik bir şekilde yükselen (ağan) yerleşim biçimi, ismin kökenine dair daha şiirsel ve coğrafi bir yaklaşımı da beraberinde getirir. Eski Türkçedeki "Ağmak" (yukarı çıkmak, yükselmek, aşmak) fiilinden türetildiği düşünülen bu yaklaşım; "yukarıya doğru yayılan yerleşim" anlamını taşır.

Hangi kökenden gelirse gelsin, Ağasar bugün; dik yamaçlara tutunanların, zorlu coğrafyayı yurt edinenlerin adıdır.

Oğuzların Uç Beyleri: Çepniler ve Ağasar

Ağasar’ı anlamak için Çepni boyunu tanımak gerekir. Oğuz Kağan Destanı’na göre Oğuzların 24 boyundan biri olan Çepniler, "Nerede düşman görse savaşan, cesur" olarak tanımlanır.

Tarih boyunca sınır boylarında, zorlu coğrafyalarda görev alan Çepniler, Karadeniz’in Türkleşmesinde en kritik rolü oynamıştır. Bugün Şalpazarı (Ağasar) yöresi, Anadolu’da Çepni kültürünün en saf, en bozulmamış ve en canlı yaşandığı "Açık Hava Müzesi" niteliğindedir. Ağasar Çepnileri, dillerindeki öz Türkçe kelimelerden, yayla göçü geleneklerine kadar Orta Asya’dan getirdikleri mirası titizlikle korumuşlardır.

Ağasar Kültürünün Renkleri

Ağasar denilince akla gelen imgeler, Türkiye’nin başka hiçbir yerinde göremeyeceğiniz özgünlüktedir.

1. Gökkuşağını Kıskandıran Kıyafetler

Ağasar kadını, kültürü sırtında taşır. Rengarenk fistanları, bellerine sardıkları kuşakları, başlarındaki çemberleri ve yelekleriyle Ağasar kadını, bir renk cümbüşüdür. Bu kıyafetler sadece özel günlerde değil, tarlada, bahçede ve yaylada günlük yaşamın bir parçasıdır. Bu canlı renkler, Karadeniz'in sisli ve yeşil doğasına karşı bir varoluş çığlığı gibidir.

2. Kemençe ve Dik Horon

Kemençe, Karadeniz’in genel çalgısı olsa da, Ağasar Kemençesi tavrı ve çalınış üslubuyla ayrılır. Daha sert, daha ritmik ve "kaba" (davudi) bir tınısı vardır. Bu ritme eşlik eden Dik Horon ise bedenin fizik kurallarını zorladığı, omuzların titrediği, ayakların yere sertçe vurduğu bir güç gösterisidir. Ağasar'da horon, sadece bir dans değil, bir birliktelik ritüelidir.

3. Yayla Geleneği

Ağasar kültürü, vadi tabanına sığmaz; Sis Dağı'na, Kadırga Yaylası'na ağar. Yaz aylarında gerçekleştirilen yayla şenlikleri (Otçu Göçü), yüzlerce yıllık bir geleneğin devamıdır. Binlerce insanın el ele tutuşup devasa halkalar oluşturduğu horonlar, bu kültürün birleştirici gücünü simgeler.

Sonuç olarak ise; Ağasar Bir Kimliktir

Şalpazarı ilçesi idari bir tanımdır; ancak Ağasar bir kimlik, bir aidiyet ve bir yaşam biçimidir.

Ağasar.org olarak amacımız; Akhisar'dan Ağasar'a dönüşen bu ismin hikayesini, Çepni boyunun asaletini, annelerimizin rengarenk fistanlarını ve kemençemizin o gür sesini tüm dünyaya duyurmaktır.

Ağasar Vadisi’nden dünyaya yayılan bu kültürel mirasa sahip çıkmak, onu gelecek kuşaklara aktarmak hepimizin boynunun borcudur. Vadimize, kültürümüze ve hikayemize hoş geldiniz.